Agatha Christie was ‘the queen of crime’ en naar mijn bescheiden mening moet iedereen die volwassen thrillers leest minimaal 1 x in het leven een boek van haar lezen. Waarom? Dat ga ik je in deze blogpost uitleggen.

Historische plaatsing, getallen en feitjes

Christie haar meeste boeken, verhalen en toneelstukken zijn verschenen in de periode tussen 1921 en 1976 (Christie is in datzelfde jaar overleden). Haar succes boekte ze vooral in het interbellum, een tijdsperiode waarin de ‘roaring twenties’ vallen. Je zou misschien denken dat cozy crime (waar Christie haar werk toen al onder viel, en de tegenhanger van cozy crime was hard boiled crime, en was vooral een Amerikaans fenomeen) een klein genre was, net zoals het nu is, maar Christie was een buitengewoon populaire auteur en ze verdiende goed, zeker voor een tijd waarin het niet gebruikelijk was dat vrouwen hun eigen geld verdienden of doorwerkten na hun huwelijk. En voor iedereen die nu zegt dat het tijdens de oorlogen anders was: toen deed Christie ook iets anders. Tijdens de oorlogen werkte ze als verpleegkundige en apothekersassistente in een ziekenhuis. Iets wat haar bij het schrijven goed van pas kwam, maar daarover later meer.

Christie is een van de best verkopende auteurs wereldwijd, en de best verkopende vrouwelijke auteur wereldwijd (de andere twee best verkopende werken zijn de Bijbel en de boeken van Shakespeare). The Mousetrap, geschreven in 1952, was het langstlopende toneelstuk in de geschiedenis – tot in 2020 de wereld in de fik vloog.

Queen of Crime, sociale klasse en ervaringen uit de oorlog

Agatha Christie was ‘the queen of crime’. Deze titel heeft ze gekregen in de ‘Golden Age of Detective Fiction’, een tijdsaanduiding waarmee meestal de periode in jaren ’20-’30 van de vorige eeuw bedoeld wordt, een periode die ook wel bekend is als het Interbellum. De periode tussen de twee wereldoorlogen van de vorige eeuw is een periode die literair gezien interessant is, omdat er zowel heel vooruitstrevende dingen werden gemaakt als in de boeken uiting werd gegeven aan de sociaal-economische onzekerheid die er heerste door de oorlog.

Beide aspecten komen terug in het werk van Christie. Hoewel ze schreef voor haar eigen klasse (upper middle class, zeg maar een huishouden met een bovenmodaal inkomen, die wat personeel konden betalen en het budget hadden om te reizen en regelmatig uit te gaan. Tegenwoordig zou het een huishouden zijn waar wekelijks een schoonmaakster kan komen, er iedere maand een uitstapje naar het theater oid is, Hello Fresh, Crisp en een bezorgsuper wekelijks langskomen en wat meerdere keren per jaar op vakantie kan), nam ze de ervaringen die ze tijdens haar oorlogswerk in ziekenhuizen had opgedaan wel mee in haar werk. Christie werkte toen, zoals ik eerder al noemde, in een apotheek, en haar kennis over giffen en wisselwerkingen tussen medicaties onderling en medicaties en (onderliggende) aandoeningen komt uitgebreid terug in haar verhalen.

Bovenop de wetenschap en gelaagde verhalen

Sowieso zat Christie bovenop de wetenschap: vingerafdrukken waren toen het nieuwste van het nieuwste in de forensische wetenschap (die sowieso nog in de kinderschoenen stond), net als patronen op kogels en bloedspatpatronen, en Christie nam ze mee in haar boeken. Ook haar toxicologische kennis was bijzonder accuraat voor de tijd, kennis die ze had verworven door haar tijd in een apotheek. De helft van de moorden in haar werk worden gepleegd met gif.

En daardoor werden ook haar thrillers gelaagder, de moorden slimmer en ingewikkelder. Gif is een ander soort wapen dan een pistool. Het is lastiger om ‘in the heat of the moment’ iemand te vergiftigen dan iemand neer te steken. Gif vereist planning: je moet het gif bemachtigen, je moet het gif op een onverdachte manier bij het slachtoffer krijgen. Christie gebruikte hier graag zoetigheid voor, iets wat begrijpelijker is als je weet dat nitroglycerine, een medicijn dat werd gebruikt bij hartproblemen, als enige medicijn werd klaargemaakt in chocolade-pillen – kennis die Christie als apothekersassistente zeker had, maar de gemiddelde lezer waarschijnlijk niet, en je moet zorgen dat je zelf ook een alibi hebt – of dat nou bestaat uit zelf afwezig zijn terwijl de ander het gif consumeert of zelf ook ziek worden (nep of echt). Het soort gif kon daarnaast ook nog een hoop zeggen over de dader: sociale status, leeftijd, gender en soms zelfs wat karaktereigenschappen. Gif was dus, mits goed toegepast, een veelzeggend wapen, zowel over de dader als over de auteur.

Toch werden haar boeken nooit een lesje of een uitgebreide verhandeling over de wetenschap achter de doodsoorzaak, in tegenstelling tot veel (mannelijke) tijdgenoten die ‘op wetenschap leunende fictie’ schreven. De hints en symptomen werden subtiel opgemerkt door Poirot of Miss Marple, en aan het einde onthulde die de moordenaar en de manier waarop de moord was gepleegd.

Soort van ‘fun fact’: een van de vergiffen die Christie in haar boeken gebruikte, oxaalzuur (onder andere te vinden in de bladeren en rauwe stelen van de rabarberplant) is in 2015 gebruikt bij een moord. Het gif zat in de Hokkaido-thee die het slachtoffer geconsumeerd heeft, en de hoeveelheid laat zien dat het geen ongelukje was. Maar omdat er een motief ontbreekt, is de zaak nog steeds onopgelost. Dat was nou echt een moordzaak geweest waar Christie vervolgens over geschreven zou hebben, want er bestaat een groot vermoeden dat ze niet alleen veel fictie maar ook veel true crime las, dan wel dat ze veel las over echte misdaadzaken. Zo is ‘In Hotel Bertram’ voor een deel geïnspireerd op The Great Train Robbery, die twee jaar voor de publicatie van het boek plaatsvond. Ook Jack the Ripper wordt regelmatig aangehaald, onder andere in De ABC-Moorden.

Feministisch

Agatha Christie was en is niet alleen een bestseller-auteur, maar ook een feministe. Zeker in de tijd waarin ze leefde, was het niet gebruikelijk dat een vrouw haar eigen inkomen verdiende na haar huwelijk, naar ook had ze een aantal zelfstandige vrouwelijke personages. Miss Marple is haar bekendste feministische personages (een tegenwicht voor het beeld van oude hulpeloze vrouwtjes), maar ook Tuppence Beresford is een feministisch personage. Beiden zijn slim, sterk en zelfstandig, iets wat regelrecht inging tegen het beeld dat veel mensen van vrouwen hadden in die tijd. Sowieso speelde de uitdagingen van vrouw-zijn in de tijd waarin Christie leefde en haar boeken situeerde vaak een rol in haar boeken, waarbij ze vaak inging op de economische status van vrouwen en de maatschappelijke verwachtingen (waaronder bijvoorbeeld verwachtingen rondom het uiterlijk van een vrouw) een rol speelden.

Tegelijkertijd is niet alles in haar boeken feministisch, zeker niet als we naar de huidige norm voor feminisme kijken. Ik denk dat dit het moment is om de tijd waarin Christie leefde niet te onderschatten: twee wereldoorlogen kort op elkaar, de wereld moest zichzelf twee keer opnieuw uitvinden en alles en iedereen moest zijn plaats in de veranderende wereld weer vinden. De keuzes die Christie maakt voor haar personages en de manier waarop ze die neerzet, geven niet alleen een tijdsbeeld, maar laten ook een gelaagde en complexe visie op gender laat zien.

Maar Christie deed zelf ook dingen die destijds als feministisch werden gezien: ze reisde veel alleen (ongebruikelijk, reizen werd als iets gevaarlijks gezien, waarbij een man een vrouw hoorde te chaperonneren), werkte tijdens de beide wereldoorlogen in een apotheek (geen typisch vrouwenberoep, tenzij je man de apotheker was) en had haar eigen carrière, los van haar man.

Het is te kort door de bocht om Christie een pure feministe te noemen, maar persoonlijk vind ik haar werk meer feministisch dan anti-feministisch. Zeker als je kijkt naar de tijd waarin Christie leefde, schreef en haar verhalen situeerde.

Invloed nog steeds te merken in de huidige detectives en thrillers

Tijdens de ‘Golden Age of Detective Ficition’ schreef Ronald Knox op waar een detectiveverhaal aan moest voldoen. En als je goed kijkt naar deze ‘spelregels’ (detectiveverhalen werden als een spel gezien), dan zie je dat veel hedendaagse detective- en thrillerauteurs nog steeds gebruik maken van (een deel van) deze regels, bewust of onbewust. Ook recensenten kijken vaak (al dan niet onbewust) met dit in hun achterhoofd naar spannende boeken.

De ‘Tien Geboden van Knox’ (de man in kwestie was ook priester, dus dit was niet oneerbiedig bedoeld) zijn als volgt:

1. De crimineel moet in de eerste pagina’s genoemd worden, maar mag niet iemand zijn van wie de lezer de gedachten kan kennen
2. Alle bovennatuurlijke oorzaken zijn uitgesloten (lees: geen geesten, geen spontane ontbrandingen en geen hand van God die de trekker overhaalt)
3. Maximaal 1 geheime kamer of gang is toegestaan
4. Geen onontdekte vergiffen of andere gebruiksvoorwerpen/hulpmiddelen gebruiken die een lange wetenschappelijke uitleg vereisen aan het einde van het boek
5. Geen Chinees personage in het verhaal (voor de context: er was op dat moment (1929) in de Westerse literatuur nogal een hetze bezig tegen Aziatische mensen, en de strekking was dat niet de butler, maar de Chinees het had gedaan. Knox heeft zelf gezegd dat hij geen probleem had met ‘Chinamans’ an sich, maar dat je een romantisch verhaal waar opeens een ‘spleetoog’ binnen komt moet wegleggen, want dat is een slecht verhaal. Het ging dus om het vooroordeel, en was juist bedoeld om discriminatie tegen te gaan. Tegenwoordig zouden we waarschijnlijk zeggen dat het niet vast mag staan dat een minderheid (van kleur, queer, met een extra uitdaging in het leven) het gedaan heeft omdat het een minderheid is zonder goed motief, maar alleen omdat die persoon tot een minderheidsgroep behoort)
6. De speurder mag niet geholpen worden door het toeval/ongeluk, en hij mag ook geen onverklaarbare intuïtieve inval hebben die goed blijkt te zijn
7. De detective mag niet zelf de misdaad plegen
8. De detective is verplicht alle aanwijzingen te verklaren die hij tegenkomt
9. De ‘Sidekick’, het hulpje (de ‘Watson’, in Nederland zouden we misschien ‘de Vledder’ zeggen) mag geen gedachten verbergen voor de lezer, en zijn intelligentie moet net ietsjes onder dat van de gemiddelde lezer liggen
10. Tweelingbroers en dubbele mensen in het algemeen mogen niet voorkomen, tenzij we uitgebreid zijn voorbereid op hun bestaan/komst.

Als je dan kijkt naar de thrillers die je nu leest, dan zul je zien dat je favoriete hedendaagse thriller zich aan minstens de helft van bovenstaande punten houdt, als het er niet meer zijn. Christie hield zich in het merendeel van haar werk aan al deze geboden, al zijn er ook een paar die een of twee van deze geboden negeren.

En als ik kijk naar hoe ik boeken recenseer, dan weet ik dat ik enorm afknap op bovennatuurlijke/paranormale invloeden in mijn detective, lange wetenschappelijke uitleg aan het einde van een boek of een dubbele persoon die opeens tevoorschijn komt. En de belangrijkste detectives van de huidige tijd maken nog steeds gebruik van deze principes.

Waarom de boeken van Agatha Christie nog steeds gelezen worden

Oké, alles goed en wel, maar waarom lezen we nog steeds Christie, waarom trekken de toneelstukken en verfilmingen nog steeds volle zalen, waarom worden de boeken nog altijd opnieuw uitgegeven en vooral: waarom voelen veel mensen zich fijn na zo’n verhaal, terwijl ze toch over een heleboel narigheid gaan?

Ik denk dat dat komt omdat moordmysteries sowieso fijn zijn in tijden van stress. Dat komt omdat moordmysteries afleiding bieden, maar zich ook aan een duidelijk stramien houden: misdaad/lijk, ontdekking van misdaad/lijk, speurder gaat op zoek naar de dader, dader wordt ontmaskerd, speurder geeft uitleg. Je weet dus (min of meer) wat je kan verwachten, en dat vinden gestresste en overprikkelde breinen heel erg fijn. Veel van Christie haar moordmysteries spelen zich af in een min of meer afgesloten setting (variërend van een kostschool tot een ingesneeuwd landhuis) en daardoor kan er niet opeens een andere dader tevoorschijn komen, als een duveltje uit een doosje. Je kunt dus mee-puzzelen, en dat biedt extra afleiding, ook als je het boek even hebt weggelegd. En tot slot zijn de verhalen van Christie, deels doordat ze al zo oud zijn, een stuk rustiger in hun verteltempo dan veel van de huidige detectives en thrillers, zowel in boeken als op tv/in de bioscoop. De verhalen van Christie hebben, zelfs in hun moderne versies (de hedendaagse verfilmingen zijn overigens gemaakt met toestemming en instemming van de erven Christie) iets rustigs en gezelligs. Er wordt de tijd genomen om de sfeer neer te zetten en er is ruimte om de personages te leren kennen voordat er (meer) doden vallen.

En in tijden van stress (ik bedoel: heb je wel eens een blik op het nieuws geworpen de laatste tijd? Of op je boodschappenbonnetje?) is het heel fijn als er een vorm van entertainment is wat rustig, volgens een voorspelbaar patroon en met wat sfeer, in plaats van knal boem AAAHHH lijk knal boem knal knal piepende banden boem boem. Tel daarbij op dat de verhalen van Christie regelmatig over intermenselijke dingen gaan en een gelaagd verhaal bevatten, en je hebt een prima vorm van vermaak te pakken die veel mensen aanspreekt.

Mijn aanraders van Agatha Christie

Goed, waar moet je nou, naar mijn persoonlijke mening, beginnen als je kennis wil maken met de verhalen van Agatha Christie? Om zeg maar 1 keer in je leven een Agatha Christie te lezen, zodat je weet waar alle huidige thrillers op voortborduren?

Uit Poirot’s praktijk. Dit was mijn allereerste Agatha Christie! Het is een bundel met verhalen van Poirot, en daarmee zijn de verhalen op een prima lengte en tempo voor een beginner in de Agatha Christie-wereld. Ook maak je kennis met de detective waar een van de belangrijkste thrillerprijzen van onze tijd naar vernoemd is.

Miss Marple’s 13 problemen. Dit is ook een bundel met verhalen, maar dan met Miss Marple. Wat ik leuk vind aan deze bundel is dat je meteen ook het netwerk van Miss Marple leert kennen, en dat de mysteries lekker huiselijk zijn. Net als bij de bundel over Poirot zijn de verhalen qua lengte en tempo goed te doen voor beginners, of gewoon voor als je niet te lang wil/kan lezen.

De muizenval. Kom op, het langstlopende toneelstuk ter wereld, dan moet je op zijn minst het verhaal kennen. Zeker als je het kan lezen in een avondje. Overigens heb ik een speciaal plekje in mijn hart voor dit toneelstuk, want niet alleen heb ik dit stuk ooit in Londen gezien, maar ook heb ik het zelf gespeeld.

Kerst(mis) met/van Poirot. Als je dan toch cozy crime gaat lezen, geef dan meteen ook cozy christmas crime een kans. Bijvoorbeeld met dit kerstverhaal met Poirot, waarbij er tussen de sneeuwbuien en de kerstbomen door ook nog een moord gepleegd wordt.

Miss Marple met vakantie. Ik snap het ook als je niets hebt met kerst en sneeuw, dus als jij meer van de zon en palmbomen bent: dit is het boek voor jou. Miss Marple gaat naar een resort op de Caribische eilanden, en (hoe is het mogelijk) komt daar een moordzaak op het spoor.

Moord op de Orient Express. Dit is een van de beroemdste verhalen van Agatha Christie, en dit is denk ik een van haar meest gekopieerde moorden in boeken (al dan niet in een variatie op dit thema). Alleen al om die reden moet je het lezen.

Het ABC-mysterie. Nog een beroemd boek, en aangezien iemand deze moordzaak in het echt na heeft proberen te doen, moet je het zeker een kans geven om dit boek te lezen.

De giftige pen. Een klein dorpje waarin iemand nare briefjes rondstuurt. Een buitenstaander die het dorpje inkomt en ter vermaak de moord probeert op te lossen. Daar is de buitenstaander (man, gewond geraakt in de oorlog), niet supergoed in, maar gelukkig is Miss Marple in de buurt om deze taak even over te nemen.

Moord in het studentenhuis. Heel gedateerd, maar dat geeft wel sfeer. Dit boek was voor mij als tiener makkelijker om me in te verplaatsen dan in de verhalen over oudere mensen, dus dit is zo’n boek met een speciaal plekje in mijn hart.

Een kat tussen de duiven. Dit boek speelt op een kostschool, en is daardoor toegankelijker voor de wat jongere Agatha Christie-lezer dan, laten we zeggen, een verhaal over mensen van 50 met huwelijksproblemen.

Bronnen bij deze blogpost

Agatha Christie-Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Agatha_Christie
Golden Age of Detective Fiction: https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Age_of_Detective_Fiction
Ten Rules of a Good Detective Story, Publishers Weekly, Vol. 116, no. 14. 5 October 1929. p. 1729: https://archive.org/details/sim_publishers-weekly_1929-10-05_116_14/page/1728/mode/2up
Dover, J. K. Van (2010). “No Chinaman: Ethnicity and the Detective in the 1920s”: https://books.google.nl/books?id=yk_WXS0NTsQC&redir_esc=y
Jacqueline Bel, Bloed en rozen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1900-1945. Derde, herziene druk (Amsterdam 2018), p. 471-631, ‘De “roaring twenties”’: https://www.dbnl.org/tekst/bel_002bloe02_01/bel_002bloe02_01_0028.php
Science Friday, How Agatha Christie Used Chemistry To Kill (In Books): https://www.sciencefriday.com/segments/agatha-christie-poisons-book/#:~:text=Did%20you%20know%20that%20murder,before%20she%20became%20a%20novelist.
Big Think Books, Murder, she measured: The impressive science behind Agatha Christie’s poisons
HOW AGATHA CHRISTIE’S DEEP RESPECT FOR SCIENCE HELPED HER MYSTERIES STAND THE TEST OF TIME https://crimereads.com/agatha-christie-science/
Agatha Christie – Feminist: https://goldsborobooks.com/blogs/crime-collective-content-vault/agatha-christie-feminist?srsltid=AfmBOooJUKX76K1rTRsCmmAqJxTjfK4wCQpF_0gpE7qVvvt1VbBwEiwH
Agatha Christie–Feminist: hier vind je de paper.