Vandaag is het bevrijdingsdag. Daarom wil ik het vandaag eens hebben over wat ‘vrijheid’ eigenlijk betekent in de boekenwereld. Hoe vrij is die tegenwoordig nog, en hoe vrij voelt de boekenwereld in deze dagen?

Wat is vrijheid?

Amnesty International hanteert de volgende definitie van vrijheid:

De Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant (1724-1804) onderscheidde in het begrip ‘vrijheid’ enerzijds natuurlijke of handelsvrijheid, en anderzijds autonomie. Het eerste begrip, ook wel negatieve vrijheid genoemd, houdt in dat wij vrij zijn te handelen zoals wij willen. De vrijheid mag slechts aan banden worden gelegd in zoverre dat noodzakelijk is om anderen optimale vrijheid te garanderen. Het tweede begrip, ook wel positieve vrijheid genoemd, houdt in dat wat men wil ook werkelijk in vrijheid en zelfstandigheid kan worden nagestreefd. Het is de vrijheid om het leven zoveel als kan zelf vorm te geven.
Bron: Amnesty.nl

Kort samengevat is vrijheid volgens Amnesty International het volgende:

De essentie van vrijheid is dat je niet gehinderd wordt om te zeggen en te doen wat je wilt. Vrijheid wordt ingeperkt door het recht en door de omgangsvormen (de zeden, het fatsoen). Het recht staat vast; als er een geschil is moet de rechter erover beslissen. De omgangsvormen staan niet vast; er is geen autoriteit die erover kan beslissen.
Bron: Amnesty.nl

Vrijheid is volgens Amnesty International (en die vind ik persoonlijk best een goede bron rondom dit thema) dat je mag zeggen en doen wat je wil, binnen de grenzen van de wet (je mag niet iemand verkrachten of vermoorden, iemand bestelen of discrimineren) en de grenzen van ‘goed fatsoen’. Met andere woorden: naakt over straat lopen wordt niet zo gewaardeerd, dus je hebt het recht om naakt in je eigen tuin te zitten, maar niet om naakt naar de supermarkt te gaan. Duidelijk onderscheid, toch?

Vrijheid in de boekenwereld

Laten we nu eens inzoomen op vrijheid in de boekenwereld. En ja, ik weet dat wat ik hieronder ga bespreken ook geldt voor andere situaties in de wereld, maar ik weet meer van de boekenwereld dan van politiek dus ik focus me even op de boeken.

Als we de definitie van Amnesty erbij pakken, mag je lezen wat je wil, zolang het binnen de grenzen van de wet blijft (met andere woorden, een boek over hoe je mannen wil vermoorden moet fictie zijn, geen non-fictie handleiding) en binnen de grenzen van het goede fatsoen. We kunnen er dus over discussiëren of je 50 tinten grijs in het openbaar mag lezen, maar in je eigen huis mag je dat helemaal zelf weten.

Tenminste: volgens de definitie van Amnesty. Want er zijn steeds meer mensen/groepen/organisaties die proberen te bepalen wat jij in je eigen huis leest. Dat doen ze vanwege dat stukje ‘fatsoen’. En nogmaals: we kunnen er prima over discussiëren of het ‘gepast’ is om in de trein een erotisch boek te gaan zitten lezen, maar in je eigen huis moet je zelf kunnen beslissen wat jij leest.

Een uitgever mag ervoor kiezen om een boek wel of niet te publiceren. Een boekwinkel mag ervoor kiezen om een boek wel of niet te verkopen. Een bibliotheek mag ervoor kiezen om een boek wel of niet in de collectie op te nemen. Maar, zolang een boek geen strafbare feiten aanmoedigt, mag niemand jou verbieden om een boek te lezen in je eigen huis. Waarom proberen sommige mensen dat dan toch?

Een deel van deze mensen doet dat omdat ze vinden dat de normen en waarden in gevaar zijn. Vaak (niet altijd) zijn dit mensen die heel bang zijn voor dingen die ze niet kennen of niet begrijpen. Deze mensen proberen boeken over homoseksualiteit, transgenders en niet-traditionele gezinssamenstellingen te verbieden. Niet alleen in hun eigen huis (waar je mag verbieden wat je wil), maar ook op school, de boekwinkel en in de bibliotheek. Ze zijn vaak bang dat, als mensen in aanraking komen met boeken waarin andere ideeën/manieren van leven/idealen worden vertegenwoordigd dan die zij zelf nastreven, mensen die dingen gaan nastreven.

Aangezien ik als kind vrij veel Dick Bruna voorgelezen heb gekregen en ik nog steeds geen sjabloon-poppetje in primaire kleuren ben, ik ook Rupsje Nooitgenoeg voorgelezen heb gekregen en nog steeds geen hongerige rups of een prachtige vlinder ben en ik ondanks de vele boeken over magische krachten die ik heb gelezen nog steeds geen magie heb, denk ik dat het ook wel meevalt met de mensen die op basis van een boek homoseksueel of transgender worden of een samengesteld gezin gaan creëren omdat ze daar een fictieboek over hebben gelezen. Net zoals mensen geen moordenaars worden omdat ze een thriller lezen.

Een andere groep die probeert voor te schrijven wat we wel of niet lezen in ons eigen huis doet dat ook op het stukje ‘fatsoen’, maar zij hebben een ander idee van fatsoen dan de eerste groep. Deze tweede groep vindt het niet kunnen dat auteurs met een mening die niet strookt met wat zij vinden ook maar een milligram aandacht krijgen, die vinden dat andere auteurs juist te weinig aandacht krijgen en dat we dus massaal die boeken moeten gaan lezen en die iedereen die het niet met ze eens is minstens zo hard cancellen als de auteurs waar ze het niet mee eens zijn.

Deze groep zegt vaak dat ze het opnemen voor mensen die zich niet uit kunnen of durven spreken, en dat het kwetsend is voor die mensen als jij, in je eigen huis, een boek van een auteur leest die iets zegt wat zij niet vinden kunnen. Of dat nou in het werk zelf is (ik verwijs hier even naar Gerard Reve en het ‘ezelproces’), of op een andere plek, dat maakt niet uit. Als het eventueel kwetsend zou kunnen zijn voor de mensen waar zij het voor opnemen, dan vinden ze dat jij het niet mag lezen.

Wat me opvalt, is dat beide groepen zich direct of indirect beroepen op ‘fatsoen’, maar dat hun idee van fatsoen net zo veel verschilt als dag en nacht. Daarnaast vind ik het opvallend dat ze, hoewel ze qua ideologie lijnrecht tegenover elkaar staan, dezelfde vormen van peerpressure gebruiken. Ze vinden dat je naar hen moet luisteren, dat anderen ongelijk hebben, en dat er alleen een ‘gesprek’ mogelijk is als jij dezelfde mening hebt en dat er geen discussie mogelijk is over hun grote gelijk.

In feite gedragen beide groepen zich extremistisch, en er is geen gesprek mogelijk.

Hoe vrij is de boekenwereld?

En dat brengt me op de vraag: hoe vrij is de boekenwereld?

De twee groepen die ik hierboven beschreven heb, zijn uiteraard de twee uitersten. Mijn ervaring is dat als je wat meer naar het midden beweegt, er wat meer ruimte is voor nuance. Wel merk ik dat ik bepaalde boeken op mijn blog niet bespreek omdat ik geen zin heb om te dealen met de backlash, en dat ik bij bepaalde andere posts disclaimers zet of ze alleen plaats op momenten waarop ik weet dat ik met de reacties erop kan dealen.

Met andere woorden: ik voel me niet altijd even vrij. En ik denk dat ik daarin niet de enige ben. Ik denk dat steeds meer mensen opletten wat ze zeggen en wie ze bespreken op hun stukje internet (en hoe). En heel eerlijk: ik vind dat een griezelige ontwikkeling. Als jij niet meer de boeken kunt bespreken die je wil bespreken, omdat je bang bent voor de reacties die je gaat krijgen, dan is er iets mis.

Inclusiviteit is niet alleen voor mensen in je eigen bubbel. Inclusief betekent dat je open staat voor iedereen. De meeste geloven/levensbeschouwingen propaganderen niet dat je mensen die een andere mening hebben dan jij verbaal moet afknallen. Bij vrijheid, de vrijheid om te lezen wat je wil en te vinden wat je wil, horen twee dingen: verantwoordelijkheid en acceptatie. Als je vrij wil zijn, moet je ook verantwoordelijkheid nemen voor de dingen die je zegt of doet. En als je vrij wil zijn, moet je ook accepteren dat andere mensen die vrijheid anders invullen dan jij.

Vrijheid in de boekenwereld zou, in mijn ogen, moeten betekenen dat ik mag lezen wat ik wil en op mijn blog mag bespreken wat ik wil, zonder disclaimers, en dat andere mensen dat ook mogen doen. Zolang we daarbij de fatsoensregels in acht houden (en elkaar dus niet verbaal fileren) en andere mensen niet oproepen om strafbare feiten te plegen, zou er een normaal gesprek moeten kunnen zijn, ook als je het fundamenteel oneens bent met de keuzes/overtuigingen van de ander.

Als jij niet in staat bent tot dat gesprek, ben je niet vrij. Als jij niet kan lezen wat je wil lezen, ben je niet vrij.

Vrijheid is een geschenk, iets waar mensen letterlijk voor sterven. Zullen we vandaag, op Bevrijdingsdag, de boekenwereld vrij maken en afspreken dat je mag lezen wat je wil, dat je mag bespreken wat je wil, en dat we gesprekken daarover op een normale manier voeren?

Bedankt. Vier je vrijheid, en wees er zuinig op. Het is niet zo vanzelfsprekend als je misschien denkt.

Fijne Bevrijdingsdag!