Als je af en toe wat tijd doorbrengt op social media (Bookstagram, BookTube, Facebook Reels en ongetwijfeld ook op BookTok) dan ben je het vast al eens tegengekomen: mensen die hun boeken annoteren. Oftewel: voorzien van gekleurde tabjes, sticky notes, aantekeningen en markeringen. Vandaag bespreek ik hoe zinvol (of zinloos) dat is voor de gemiddelde lezer.

Voor de context: ik lees minstens 50-100 boeken per jaar, als het niet meer is. Daarnaast heb ik Nederlands gestudeerd, dus ik weet wel iets van boeken bestuderen en analyseren. O, en ik heb natuurlijk mijn blog.

Annoteren in het onderwijs

De trend van het annoteren van boeken komt overgewaaid uit (hoe kan het ook anders) de VS. Daar is het annoteren van boeken (bijvoorbeeld boeken die voor hun versie van ‘De Lijst’ gelezen worden) een onderdeel van het lesprogramma, en leren kinderen vanaf de derde klas (zeg maar onze groep 5) om boeken die ze lezen te annoteren. Leerlingen leren om op zoek te gaan naar belangrijke stukjes in de tekst, om motieven, patronen en thema’s te ontdekken. Vaak doen ze dit (in het begin) klassikaal, en soms vertelt een docent ze letterlijk wat ze moeten annoteren en hoe ze dat moeten doen.

Het lijkt erg op het begrijpend lezen wat wij kennen. Alleen doen scholen in de VS het niet met non-fictie teksten (zoals wij hier in Nederland), maar leren ze hun leerlingen annoteren in hun leesboeken. Ik herhaal dit even: In. Hun. Leesboeken. Niet hun lesboeken, in hun leesboeken. Leerlingen worden aangemoedigd of krijgen soms zelfs als huiswerkopdracht om in hun boeken dingen te schrijven, aantekeningen te maken in de leesboeken, stukken tekst te markeren en ze vol te plakken met stickynotes en tabjes. Hoe meer hoe beter, lijkt het wel.

En even voor de duidelijkheid: ik begrijp dit (tot op een zeker niveau) voor teksten die je leest voor je studie. Teksten die je moet analyseren voor een toets/tentamen/examen. Zelf krijg ik het niet over mijn hart om daarvoor in mijn boek te gaan schrijven of te gaan highlighten, dus ik gebruik kopietjes of een andere methode (ik maak bijvoorbeeld graag gebruik van zelfgemaakte samenvattingen of schrijf belangrijke dingen in een schriftje oid), maar ik begrijp het nut bij teksten voor school, studie of opleiding.

Nu is er best wel iets aan te merken op met name het gebruik van highlighters (zie bronnen) als studiemethode, dus we kunnen ons afvragen of het zinvol is om zinnen in een leesboek te gaan highlighten (of woorden omcirkelen), maar er zijn nog een paar dingen die me opvallen in al die filmpjes…

Boeken die je voor je plezier leest annoteren

De makers van deze filmpjes lezen deze boeken (als het goed is!) voor hun plezier. Toch behandelen ze hun boek als een soort studieproject: op zoek naar thema’s, motieven en patronen in de tekst. En dat is op zich prima (als dat is hoe jij het meest van lezen geniet: ga je gang… Ik snap je niet, maar ga vooral je gang), maar als ik naar de filmpjes en de artikelen over annoteren kijk, zie ik een behoorlijk verschil. De artikelen over dit onderwerp, als het gaat om leerlingen leren annoteren, noemen het highlighten en zoeken naar quotes iets wat je doet als je het boek of de tekst herleest. Dus: voor de tweede keer leest. De makers op social media beweren allemaal dat ze annoteren terwijl ze het boek voor de eerste keer lezen, en later (soms jaren later) bij een herlezing ook een nieuwe ronde annotaties doen.

Met andere woorden: ze annoteren niet zoals ze dat op school geleerd hebben. En dat is prima, mijn recensies verschillen ook enorm van hoe ik op school geleerd heb dat een boekverslag eruit moet zien. Maar wat mij opvalt, zijn twee dingen: ten eerste dat ze de tekst die ze lezen tegelijkertijd van commentaar voorzien (als je dus nog niet alles in de juiste context kunt plaatsen, omdat je die context nog niet hebt), en ten tweede dat ze vaak zoveel annoteren dat je door de annotaties (met tabjes, geschreven stukjes, onderstrepingen en omcirkelingen) de tekst niet meer goed/prettig kan lezen.

Wat me daarnaast opvalt, is dat annoteren wordt gezien als een manier om de tekst (fictie of non-fictie) te verwerken en er, zeker in het geval van fictieboeken, mee te engageren (oftewel: een betekenisvolle verbintenis mee aan te gaan). Het wordt gezien als een manier om nog dieper in het boek te duiken dan je doet met ‘alleen maar’ het boek lezen.

En daar ben ik het, in het geval van fictie, niet mee eens. Ik heb de indruk dat als je je leesproces constant stopt voor het maken van een aantekening, het omcirkelen van een woord of het onderstrepen van een stuk tekst, dat je dan juist minder ‘in het boek gezogen’ kunt worden dan wanneer je gewoon doorleest. Daarbij betwijfel ik of je dat boek nog een keer gaat lezen als je het de eerste keer helemaal volgekrabbeld hebt en er zoveel plakbriefjes in zitten dat je nauwelijks de pagina’s nog kan zien.

Mijn alternatief voor annoteren

Ik denk dat, aangezien boeken in Amerika vaak veel goedkoper zijn dan boeken in Nederland, Amerikaanse lezers er minder moeite mee hebben om hun boek vol te krassen/plakken/markeren. Ik heb ook de indruk (gebaseerd op mijn kennis van de Nederlandse en de Internationale boekenwereld) dat het in de VS veel normaler is dat kinderen en jongeren hun volledige boekenlijst kunnen kopen en dus in een boek kunnen annoteren. De boekenprijs in de VS is, zeker voor de klassiekers, veel lager dan in Nederland (denk aan 7,50 voor een paperback-boek van Bronte of Austen). In Nederland betaal je al gauw het dubbele voor een paperback, en de boeken voor De Lijst zijn vaak nog duurder. In een goedkoop boek ga je eerder krassen dan in een duur boek. In Nederland is het, door de prijs van boeken, veel gebruikelijker dat je boeken leent bij de bieb of bij familie of koopt op de rommelmarkt. In de VS is het gebruikelijker dat je alle boeken voor je boekenlijst probeert te kopen. Dat maakt al dat er een enorm verschil zit in wat je met een boek kunt doen en hoe je met dat boek omgaat.

Maar wat nou als je in Nederland woont/Nederlandse boeken leest en je wil wel graag aantekeningen maken bij het lezen, quotes en vragen noteren, een lijstje van het een of ander bijhouden? Ik denk dat je dan heel blij gaat zijn met een reading journal. Dan kun je wel aantekeningen maken, maar hoef je niet je boeken te… bewerken (vol te krassen… te mishandelen….).

Ik kan me voorstellen dat je, bij sommige boeken, een lijstje wil bijhouden van wie wie is en welke verhouding ze hebben met de andere personages. Ik kan me voorstellen dat je, bij boeken die niet in onze wereld spelen, een lijstje maakt met regels en woorden die je niet kent. Ik kan me voorstellen dat je af en toe een mooie quote wil onthouden. Maar ik kan me niet voorstellen dat de beste manier daarvoor is dat je in je boek gaat zitten schrijven, strepen, markeren en plakken. Ik denk dat er betere manieren zijn. Een reading journal misschien, of gewoon een schriftje of zelfs een los blaadje wat je als boekenlegger kunt gebruiken in je boek.

In mijn ogen zijn er betere methodes dan annoteren, als je dat al zou willen. Maar ik denk vooral dat je jezelf ook mag gunnen om een boek te lezen zonder dat je er meteen een schoolopdracht van hoeft te maken. Je mag gewoon in een boek verdwijnen zonder dat je op zoek hoeft naar motieven, thema’s en patronen. Je mag gewoon genieten van het verhaal. En ik hoop van harte dat je jezelf dat ook kan gunnen.

Bronnen bij deze blogpost
The Art of Annotation: teaching readers to process texts: https://www.cultofpedagogy.com/art-of-annotation/
Should Students Annotate Their Texts? A Research Perspective: https://www.learningandthebrain.com/blog/should-students-annotate-their-texts-a-research-perspective/
Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology: https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1529100612453266
Teaching the Long-Term Value of Annotation: https://www.edutopia.org/article/teaching-annotation-high-school/
It’s time to write off annotation. Annotation should help us enjoy books; instead, it takes fun out of reading: https://macshieldonline.com/39708/opinion/its-time-to-write-off-annotation/
HOW I ANNOTATE: simple and easy + what I use: https://youtu.be/UxvsgqCTekU?feature=shared
How To Annotate Books Like a Pro: get more out of reading with these tips + tricks!