In deze tijd klinkt het Wilhelmus weer wat vaker door Nederland. Maar wat is dat eigenlijk voor lied wat wij ons volkslied noemen? Wat zingen we eigenlijk? Daar heb ik een blogpost over gemaakt!

NB: als jij Nederland op de een of andere manier vertegenwoordigd (kamerlid, minister, burgemeester, sporter…), dan vind ik dat in je taakomschrijving hoort te staan dat je het Wilhelmus kent, op zijn minst het eerste couplet. De meesten van jullie verdienen echt genoeg (ik weet wat de basisvergoeding van een kamerlid is) om even een paar dichtregels uit je hoofd te leren. Voor iedereen die het ‘nog even moet opfrissen’: ik heb hier de tekst voor je.

Een klein stukje geschiedenis

Laat ik even beginnen met een paar feitjes: het Wilhelmus is het oudste volkslied ter wereld (zowel de tekst als de melodie) en het is sinds 1932 het officiële volkslied van Nederland.

We gaan even terug in de tijd: als het goed is heb je op school geleerd over de tachtigjarige oorlog. Zo niet: van 1568 tot 1646 waren wij, Nederlanders, in oorlog met de Spaanse koning. De koning van Spanje wilde a) ons land niet verliezen en b) dat al zijn onderdanen katholiek waren. Nederlanders en met name de geuzen (waarvan een van de leiders Willem van Oranje was) waren het daar niet mee eens. Dit was een beweging die in diverse lagen van de samenleving gedragen werd, om verschillende redenen: de calvinisten waren het niet eens met de verering van beelden (vandaar dat ze later ook de Beeldenstorm starten), vonden dat de katholieke kerk het christendom had laten verwateren, en ze wilden terug naar de basis van de Bijbel. Daarnaast kwamen de geuzen ook in verzet tegen de zware straffen die er op protestantisme stonden en de katholieke onderdrukking van de Spaanse koning, en de macht die de paus had. De adel voelde zich niet serieus genomen door Philips II en zijn behoudende regering.

Zo, nu we de droge kost achter de rug hebben, kunnen we door met alle sappige en spannende verhalen achter het Wilhelmus.

Het mysterie van de auteur

Mocht je op school les hebben gehad over het Wilhelmus, dan is de kans aanwezig dat je hebt geleerd dat ons volkslied geschreven is door Filips Marnix van Sint-Aldegonde. Maar… dit is niet helemaal zeker. Op de DBNL (database van Nederlandse Letterkunde), staat dat de auteur anoniem is. En dat is niet verwonderlijk, want het Wilhelmus was een geuzenlied, en de geuzen waren, simpel gezegd, rebellen tegen de Spaanse koning en het katholieke geloof. Het Wilhelmus was dus een verzetslied, en op het zingen van dergelijke liederen stonden zware straffen, net als op het verspreiden van de teksten op schrift en dus ook op het schrijven ervan. Logisch dus dat de auteur nooit is opgestaan om het auteurschap op te eisen.

Toch is de kennis die je op school hebt geleerd niet helemaal incorrect. Er gaan al sinds het schrijven van het Wilhelmus geruchten dat Filips Marnix van Sint-Aldegonde de auteur is, en daar zijn ook wel wat aanwijzingen voor. Ten eerste is het Wilhelmus een loflied voor Willem van Nassouwe, die wij kennen als Willem van Oranje. Ten tweede was Marnix van Sint-Aldegonde een schrijver en raadgever van Willem van Oranje. Als Marnix van Sint-Aldegonde het Wilhelmus geschreven heeft, dan zou dat het eerste tastbare stuk propaganda voor de Oranjes zijn.

Maar… Het kan ook zijn dat het aan hem toegeschreven is en dat een totaal onbekende auteur het Wilhelmus geschreven heeft. We weten het niet zeker.

De stukjes geschiedenis waar we niet te veel aandacht aan gaven

We zijn gewend om Willem van Oranje als een held te zien, de man die de vrijheid van godsdienst bepleitte bij de Spaanse koning, die ons bevrijdde van de onderdrukking van de Spaanse papen. Het Wilhelmus wordt gezongen op momenten waarop we onze geschiedenis herdenken en vieren, momenten waarop we ons verenigd willen voelen. En dat zijn niet de momenten waarop er veel ruimte is voor nuance of ingewikkelde vragen rondom de mensen waar we ons aan optrekken.

Willem van Oranje was bijvoorbeeld niet zo aardig voor zijn vrouwen. Ja, vrouwen. Hij is vier keer getrouwd geweest, waaronder met Anna van Saksen, die met een bruidsschat van 100.000 daalders kwam. Dat geld maakte Willem van Oranje helemaal op, en het huwelijk tussen Anna en Willem was slecht, en zo’n 10 jaar na hun trouwen liet Willem Anna krankzinnig verklaren en haar kinderen haar af te nemen. Nu kunnen we nog beargumenteren dat dat geen ongebruikelijke situatie was voor mannen met geld die van hun vrouw af wilden (Rembrandt deed iets vergelijkbaars met zijn minnares Geertje Dirkx), maar meestal kwam er dan wel een humanere oplossing dan wat er met Anna gebeurde: ze werd opgesloten in twee kamers met dichtgemetselde ramen. Ze stierf aan verwaarlozing en uitputting, dus ik vermoed niet dat er erg goed voor haar gezorgd is in die twee kamers zonder daglicht. Dat was iets waar we in 1932, toen het Wilhelmus ons volkslied werd, ook wel al zo onze bedenkingen bij hadden, en in de jaren 50, 60 en 70 van de vorige eeuw ook. Toch wordt er nooit over gepraat.

Een ander stukje tamelijk onbekende en sappige geschiedenis: de bijnaam van Willem van Oranje was/is Willem de Zwijger. Maar de kans bestaat dat dat geen terechte bijnaam is, maar slechts gebaseerd op een vertaalfout. Een andere mogelijkheid is dat de bijnaam niet voortkwam uit eerbied voor zijn grote politieke en staatskundige inzicht (zoals het nu vaak wordt ingevuld) maar als een soort scheldwoord, afkomstig van zijn tegenstanders.

En tot slot een stukje geschiedenis (waarvan ik kan begrijpen dat het in het Interbellum en na de Tweede Wereldoorlog even werd genegeerd): Willem van Oranje heette eigenlijk Wilhelm. En in de tweede regel van het Wilhelmus staat niet voor niets ‘Ben ik van Duitsen bloed’. Willem van Oranje was namelijk van Duitse afkomst. Hij is geboren in Dillenburg in Duitsland. Van Oranje sprak meerdere talen, waaronder Nederlands, Frans en Duits. Nationaliteit was destijds anders geregeld dan nu, en daarom noemen we Willem van Oranje toch een Nederlander en, belangrijker nog, Vader des Vaderlands

Wat zingen we eigenlijk?

Het Wilhelmus is een geuzenlied, een teken van verzet en rebellie, een loflied op onze ‘Vader des Vaderlands’ Willem van Oranje. Het Wilhelmus is ook een lied over het christelijk geloof zoals de Calvinisten en Geuzen vonden dat het geloof beleden moest worden. Willem van Oranje heeft goede dingen gedaan voor Nederland, waar jij en ik nog steeds van profiteren (dat bijvoorbeeld iedereen mag geloven wat hij/zij/hen wil, of dat nou in God, Allah, Boeddha of het Vliegend Spaghettimonster is). Willem van Oranje heeft ook dingen gedaan waar we tegenwoordig onze wenkbrauwen over zouden optrekken, zoals vier keer trouwen en een van zijn vrouwen krankzinnig laten verklaren zodat hij geen last meer had van haar.

We weten niet wie het Wilhelmus geschreven heeft, we hebben wel een aantal vermoedens. We weten daardoor ook niet wat de intenties waren om het Wilhelmus te schrijven: was het enkel een loflied of was het stiekem ook propaganda? Ik betwijfel of we ooit achter de precieze historie zullen komen, net als de precieze intenties achter het schrijven. Wat we wel weten is dat het Wilhelmus sinds 1932 het volkslied van Nederland is, en dat het zowel qua tekst als qua melodie het oudste volkslied ter wereld is.

We zingen dus een bijzondere tekst, en die geschiedenis mag en moet je kennen om te weten wat je precies zingt: een geuzenlied, een loflied, en het oudste volkslied ter wereld.

Bronnen bij deze blogpost:
Canon van Nederland
Ons Amsterdam
Historiek.net
Vaderlandsche Letteroefeningen
De Gids
IsGeschiedenis
Parlement
Paleis het Loo