Van boek naar toneelstuk: Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht

18 jaar geleden, in 2003, kwam het inmiddels beroemde boek van Mark Haddon, The Curious Incident with the Dog in the Nighttime uit. Op de eerste druk stond niet vermeld dat het verhaal om een autistische jongen draaide (wel een jongen, maar niet dat hij autistisch is). Pas bij de tweede druk werd dat vermeld. Toch liep de ASS-wereld er al snel mee weg, want dit was het eerste boek dat een beetje een inkijkje gaf in het hoofd van een ASS’er (althans, dat vonden mensen die om ASS’ers heen staan). Persoonlijk was ik niet zo weg van het boek. Ja, het was fijn dat er een keer een autist een hoofdrol had, maar a) hij was ontzettend stereotype en b) ik vond dat het sociaal ongewenst gedrag erg veel aandacht kreeg. Dus ja, fijn dat er een boek was, maar eehm… ik wachtte nog steeds op een boek dat echt goed mijn innerlijke belevingswereld vertolkte. Gelukkig kwamen die boeken er later ook, en achteraf kan ik zien dat de neurotypische wereld Hond in de Nacht nodig heeft gehad om ‘ruimte’ te hebben voor die andere boeken. Het moet eerst in extremen, voor het normaal kan worden, zoiets.

Een paar maanden geleden stelde mijn broer voor om dit toneelstuk te gaan bekijken. We hadden een stressvolle tijd en iets leuks om naar uit te kijken zou ons vast goed doen, zo was de gedachte. Ik vond dit een leuk idee, maar wist niet goed wat ik van het stuk moest verwachten. Ik was met name bang dat het autisme als een karikatuur neergezet zou worden, waardoor mensen weer eens zouden denken dat wij echt alleen maar met treintjes spelen, vliegtuigen en auto’s aan hun geluid kunnen identificeren (als in ‘dat is een alfa romeo type dhe uit de serie x van het jaar y’) en enkel gelukkig worden van wiskunde en computers. Met andere woorden: ik was bang dat dit stuk de vooroordelen zou versterken, waarna ik (en velen met mij) nog harder tegenop moeten boksen. En ja, het had dan wel heel veel lovende recensies gekregen, maar niet iedere weergave van autisme die door neurotypicals gewaardeerd wordt, is ook een realistische weergave waar ik als ASS’er achter kan staan.

Voor wie het verhaal van het boek niet kent, zal ik hieronder even een korte samenvatting geven. Deze samenvatting bevat spoilers over het boek en dus ook het toneelstuk.

Als Christopher midden in de nacht de hond van de buurvrouw dood in de tuin aantreft, besluit hij op onderzoek uit te gaan. Maar om erachter te komen wie de hond heeft vermoord, moet Christopher allemaal dingen doen die hij anders nooit doet: met vreemden praten, bijvoorbeeld. En hij heeft er geen rekening mee gehouden dat de waarheid over de dode hond zijn hele veilige wereldje op zijn kop kan zetten. Angstig en verward gaat hij naar Londen, waar het niet per se beter met hem gaat, maar waar hij wel veel over zichzelf en de wereld leert. Wie je kunt vertrouwen bijvoorbeeld, en hoe je iemand opnieuw leert vertrouwen als die jouw vertrouwen verspeeld heeft. En dat je kunt groeien als je soms enge dingen doet, zeker als je daar zelf voor kiest.

De toneelbewerking

Christopher is een jongen die heel veel in zijn hoofd zit, en dat maakt het niet makkelijk om een toneelbewerking te maken. In het boek lees je het boek dat Christopher als opdracht voor school schrijft, in het toneelstuk leest zijn juf (Yvon, in het boek is dat Siobhán) voor uit zijn boek. Tussendoor spelen de acteurs hun rol. Dit zorgt voor een mooie weergave van hoe letterlijk mensen met autisme alles onthouden. Want ja, Christopher is autistisch. Niet dat dat ergens in het boek of het toneelstuk echt genoemd wordt, maar (zeker bij het boek) kan zelfs een leek de diagnose stellen.

Christopher woont samen met zijn vader in een klein dorpje, en hij komt eigenlijk niet verder dan zijn eigen straat en de bus naar school. Die kleine, veilige en beperkte wereld wordt neergezet door op het podium een soort kijkdoos te bouwen. In de loop van het stuk, als Christophers wereld groter wordt, verdwijnen de wanden van die kijkdoos, en zie je niet alleen meer de perfecte geordende wereld, maar ook de chaos er omheen.

In het repetitieproces is veel aandacht geweest voor het inzichtelijk maken van autisme voor de buitenwereld, zodat je als kijker niet alleen maar de uiterlijke kenmerken (motoriek, stimmen, manier van spreken, treintjes en vliegtuigen) meekrijgt, maar ook waar dat gedrag vandaan komt en waarom iemand met autisme dat doet.

Daarnaast zijn zowel de acteur die de hoofdrol speelt (Mattias van de Vijver) als de acteurs die de ouders van Christopher spelen (Ed Kraan en Astrid van Eck) in gesprek gegaan met ervaringsdeskundigen. Mattias is in gesprek gegaan met een jongen met autisme en Astrid en Ed zijn in gesprek gegaan met een moeder van een meisje met autisme. In beide gevallen ging het vooral om meer te begrijpen over de personages die ze spelen, en welke geschiedenis er (mogelijk) achter de gebeurtenissen, uitspraken en emoties ligt. Wat maakt dat een personage reageert zoals het reageert? Omdat autisme echt wel iets anders is om te spelen/hebben dan ‘normaal’, konden de acteurs (en met name Mattias) niet vertrouwen op hun eigen instinct. De oplossing daarvoor was dus een gesprek met mensen die al langer in hun positie staan.

En mensenlief, dat heeft zijn vruchten afgeworpen. Want ik was echt heel bang dat Christopher en de ouders als een soort karikatuur zouden worden neergezet, maar de kennis van tegenwoordig over autisme is duidelijk toegepast in het maken van het toneelstuk en in het spel van de acteurs. Weliswaar vond ik dat het stimmen (zelf lichamelijke prikkels veroorzaken om rustig te blijven/in je lijf te blijven/te voorkomen dat je hoofd het overneemt) van Christopher in het begin wat onnatuurlijk voelen (ik had de indruk dat de acteur daar niet helemaal wist waarom hij precies zat te stimmen) en vond ik het verwisselen van de kleding wat te soepel gaan voor de houterige motoriek van een autist, naar mate de spanning opliep in het verhaal vond ik dat Mattias steeds sterker werd in zijn fysieke spel. De manier van spreken vond ik heel passend, zowel de intonatie als waar de emoties gelegd werden in de tekst.

Iets anders wat in het boek minder sterk naar voren komt maar in het toneelstuk juist enorm duidelijk wordt: hoeveel prikkels normale activiteiten (zoals met het openbaar vervoer reizen) kan geven, en dat er ook een vertraagde reactie kan komen op al die prikkels (Christopher heeft in Londen, bij zijn moeder, een autistic burnout, waarbij hij niet meer slaapt en niet meer eet). Daarnaast zie je heel duidelijk dat ASS’ers wel degelijk bepaalde vaardigheden kunnen leren en gebruiken, als je ze maar de kans geeft. Zo krijgt Christopher het voor elkaar om door een tunnel te lopen (iets wat hij lastig vindt, want het is een kleine ruimte met veel mensen), en de prikkels het station van Londen kan handelen (oké, de rekening komt later, maar hij kan veilig ergens komen).

In het toneelstuk zitten diverse kleine grapjes. Zo staat er bijvoorbeeld iemand op het station te lezen in het boek ‘het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht’, wordt er met foto’s op verschuifbare panelen gewerkt om de omgeving aan te geven en schuiven die panelen dus ook open als iemand de deur open doet. Ook de dansende reclames zijn erg grappig, net als de compleet autistische reacties die Christopher soms geeft op dingen/mensen. Ik vind het prettig om te merken dat er in dit boek wat minder vierkantsvergelijkingen zitten en wat meer humor.

Iets wat me altijd stoorde als het over het boek ging, maar wat in het toneelstuk is rechtgezet: het verhaal is een pleidooi om mensen met autisme ook af en toe uit te dagen, en dat een uitdaging die zij zelf kiezen (zoals in hun eentje naar Londen gaan of een moeilijk examen maken) heel veel eigenwaarde en kracht op kan leveren. En dat die eigenwaarde de overprikkeling en de autistic burnout waard kan zijn, zeker als de ASS’er zelf kiest voor de uitdaging.

Dit toneelstuk is een aanrader om te gaan kijken, of je nu wel of niet iets met autisme hebt. Het verhaal is trouw gebleven aan het boek, maar heeft toch een kleine draai gekregen omdat we a) bijna 20 jaar verder zijn en b) het nu een toneelstuk is en geen boek. Waar de meeste acteurs in dit stuk best af en toe een zinnetje kunnen improviseren, kan Mattias/Christopher dat niet, aangezien hij ook veel wetenschappelijke tekst heeft, of teksten waarbij Christopher heel logisch redeneert. Daarom een extra groot compliment voor Mattias. Niet in de laatste plaats voor de toegift die hij deed 😉

Ben je nieuwsgierig geworden naar dit toneelstuk? De Theateralliantie (een samenwerking tussen verschillende theaters en producenten) speelt dit stuk nog in Zwolle, Breda en Kerkrade. Meer info en de beschikbaarheid van kaarten vind je hier.

4 gedachtes over “Van boek naar toneelstuk: Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.